Pierwsze sygnały demencji u rodzica – co zauważa opiekunka, zanim zauważy lekarz

Wizyta u lekarza rodzinnego trwa zwykle kilkanaście minut. W tym czasie wielu seniorów potrafi się zmobilizować: odpowiadają grzecznie, pamiętają datę urodzenia, żartują. Lekarze nazywają to czasem „utrzymywaniem fasady”. Osoba z początkami choroby potrafi przez krótki czas ukryć trudności, często zupełnie nieświadomie.

Rodzina też nie zawsze widzi pełny obraz. Dzieci, które odwiedzają rodzica w niedzielę, trafiają na jego najlepszą wersję. Mama jest wtedy wypoczęta, przygotowana na gości i skupiona na rozmowie. Gorzej bywa we wtorek o 18:00, kiedy jest zmęczona i nikt jej nie odwiedza.

Opiekunka widzi właśnie te zwykłe wtorki. Wie, ile razy dziennie pada to samo pytanie, co leży w lodówce i jak senior zachowuje się po zmroku. Dlatego jej obserwacje są tak cenne, także dla lekarza.

Każdy czasem zapomina, gdzie położył klucze. Z wiekiem pamięć działa wolniej i to jest normalne. Różnica polega na tym, czy zapominanie przeszkadza w codziennym życiu.

Przykład, który dobrze to pokazuje:

• Typowe dla wieku: senior zapomina imienia sąsiada, ale przypomina je sobie po chwili.
• Sygnał ostrzegawczy: senior nie pamięta, że sąsiad odwiedził go godzinę temu, i nie przypomina sobie tego nawet wtedy, gdy ktoś mu o tym powie.

Pojedyncza wpadka nie oznacza choroby. Ważny jest powtarzający się wzór, który utrzymuje się tygodniami i z czasem się nasila.Jeśli szukasz ciekawych kursów na temat opieki nad osobami starszymi to sprawdź nasze dedykowane materiały na ten temat przygotowane przez wykwalifikowanych lekarzy czy terapeutów.

Poniżej zebraliśmy zmiany, które osoby opiekujące się seniorami opisują najczęściej. Pokrywają się one z sygnałami ostrzegawczymi wymienianymi przez organizacje zajmujące się chorobą Alzheimera i innymi chorobami otępiennymi.

Te same pytania i te same historie

„O której przyjdzie córka?” – pięć razy w ciągu godziny. Ta sama opowieść z młodości kilka razy w ciągu jednego popołudnia, zawsze opowiadana tak, jakby padała po raz pierwszy. Bliscy często traktują to z przymrużeniem oka, a opiekunka widzi, jak często to się zdarza.

Kłopoty z czynnościami, które dotąd szły same

Senior, który przez 40 lat piekł ten sam sernik, nagle gubi się w przepisie. Nie umie nastawić pralki, której używał od lat. Zostawia włączony gaz albo garnek na palniku. To nie jest kwestia zmęczenia, gdy powtarza się regularnie.

Lodówka i szafki mówią więcej niż rozmowa

Opiekunka szybko zauważa rzeczy, których nie widać podczas krótkich odwiedzin:

• kilka otwartych opakowań tego samego produktu,
• przeterminowane jedzenie, którego senior nie wyrzuca,
• dziwne miejsca przechowywania, np. portfel w zamrażarce, okulary w szufladzie na sztućce.

Gubienie rzeczy i podejrzenia o kradzież

Każdy coś gubi. Niepokojące jest to, gdy senior chowa rzeczy w nietypowych miejscach, nie potrafi odtworzyć, co robił, i zaczyna oskarżać innych, że go okradają. Bardzo często pierwszą „podejrzaną” zostaje właśnie opiekunka. To trudny moment, ale też ważna informacja, którą trzeba przekazać rodzinie.

Pieniądze i papiery

Nieopłacone rachunki, ta sama faktura zapłacona dwa razy, zaskakujące zakupy z telewizyjnej reklamy, podatność na telefony od „wnuczka” lub „policjanta”. Problemy z planowaniem i liczeniem pojawiają się często wcześniej niż wyraźne kłopoty z pamięcią.

Gubienie się w czasie i przestrzeni

Senior myli dni tygodnia, ubiera się do kościoła we wtorek albo nie wie, jaka jest pora roku. W późniejszym etapie może zgubić się na trasie, którą pokonywał tysiące razy, np. w drodze do sklepu za rogiem.

Problemy ze słowami

Szukanie prostych słów, zastępowanie ich opisem („to do pisania” zamiast „długopis”), urywanie zdania w połowie. Opiekunka, która rozmawia z seniorem codziennie, słyszy to znacznie wyraźniej niż ktoś, kto dzwoni raz w tygodniu.

Zmiany w higienie i ubiorze

Ta sama bluzka przez kilka dni, rezygnacja z kąpieli, płaszcz zimowy w upał albo cienka koszula w mróz. Osoba, która zawsze dbała o wygląd, przestaje to robić. Rodzina często tłumaczy to lenistwem lub „starością”, tymczasem może to być objaw choroby.

Zmiany nastroju i wycofanie

Drażliwość, lęk, podejrzliwość, apatia. Senior rezygnuje z ulubionej krzyżówki, przestaje oglądać serial, nie chce wychodzić z domu. Część osób unika rozmów, bo boi się, że nie nadąży lub się pomyli.

Niepokój wieczorem i w nocy

Wiele osób z demencją robi się bardziej niespokojnych pod koniec dnia. To zjawisko bywa nazywane zespołem zachodzącego słońca. Pojawia się pobudzenie, chęć „wyjścia do domu”, chodzenie po mieszkaniu w nocy. Tego lekarz w gabinecie nie zobaczy nigdy, a opiekunka mieszkająca z seniorem może to obserwować co wieczór.

Szerzej poszczególne zmiany opisujemy w osobnym materiale: pierwsze objawy demencji u seniora.

To bardzo ważne: obserwacje opiekunki nie są diagnozą. Podobne objawy mogą mieć inne przyczyny, z których część da się skutecznie leczyć. Należą do nich m.in.:

• depresja – u seniorów potrafi wyglądać jak kłopoty z pamięcią,
• niedobór witaminy B12 i zaburzenia pracy tarczycy,
• skutki uboczne leków lub ich niewłaściwe łączenie,
• odwodnienie,
• infekcje, np. układu moczowego, które u starszych osób mogą wywołać nagłe splątanie.

Szczególnie nagła zmiana, która pojawia się w ciągu godzin lub dni, wymaga szybkiego kontaktu z lekarzem. Demencja rozwija się zazwyczaj powoli, przez miesiące i lata, a nagłe splątanie może świadczyć o stanie wymagającym pilnej pomocy.

Dlatego właśnie warto iść do lekarza wcześnie. Jeśli przyczyna okaże się odwracalna, senior może wrócić do formy. Jeśli to demencja, wcześniejsza diagnoza daje czas na zaplanowanie opieki, uporządkowanie spraw prawnych i finansowych oraz rozpoczęcie leczenia, które w niektórych przypadkach może spowolnić narastanie objawów.

Według Światowej Organizacji Zdrowia na świecie żyje z demencją około 57 milionów osób, a każdego roku przybywa blisko 10 milionów nowych przypadków. Najczęstszą przyczyną jest choroba Alzheimera, odpowiadająca za większość zachorowań. Wraz ze starzeniem się społeczeństw coraz więcej rodzin staje przed pytaniem, jak rozpoznać pierwsze sygnały i co dalej.

Ogólne „mama ostatnio jakoś gorzej pamięta” niewiele lekarzowi powie. Konkretny opis – bardzo dużo. Najlepiej sprawdza się prosty zeszyt obserwacji. Warto zapisywać:

1. Datę i porę dnia – czy problemy nasilają się wieczorem?
2. Konkretną sytuację – „zapytała 6 razy w ciągu godziny, czy jest niedziela”.
3. Zmiany w codziennych czynnościach – jedzenie, sen, higiena, leki.
4. Zachowanie i nastrój – niepokój, podejrzliwość, płaczliwość.
5. Wszystkie przyjmowane leki – wraz z dawkami i lekami bez recepty.

Taki zapis z kilku tygodni pokazuje to, czego nie widać w gabinecie. Pierwszym krokiem jest zwykle lekarz rodzinny. Może on wykonać proste testy przesiewowe, zlecić badania krwi i skierować seniora dalej, np. do neurologa, psychiatry lub geriatry. W Niemczech wiele szpitali i klinik prowadzi specjalne poradnie pamięci, do których kieruje lekarz rodzinny.

Senior często czuje, że „coś jest nie tak”, i boi się tego. Zamiast mówić „znowu zapomniałeś”, lepiej zaproponować wizytę jako zwykłą kontrolę: „sprawdźmy przy okazji ciśnienie i wyniki krwi”. Warto mówić o konkretnych sytuacjach, a nie o chorobie. Dobrze, jeśli w rozmowie bierze udział osoba, której rodzic najbardziej ufa.

Opiekunka może tu odegrać ważną rolę. Nie powinna stawiać diagnozy ani straszyć rodziny, ale może spokojnie i rzeczowo przekazać, co widzi. Dla wielu rodzin to właśnie ta rozmowa jest pierwszym impulsem do działania. 

Opieka nad seniorem to nie tylko posiłki, leki i pomoc przy kąpieli. To także codzienne patrzenie i słuchanie. Opiekunka, która zauważy, że podopieczna od tygodnia nie rozwiązuje swojej ulubionej krzyżówki, może pomóc szybciej niż najlepsze badanie wykonane za pół roku.

Bona24 od lat łączy opiekunki z rodzinami seniorów w Niemczech. Wiemy, że wśród podopiecznych jest wiele osób z chorobami otępiennymi lub ich pierwszymi objawami. Dlatego zachęcamy wszystkie opiekunki do poszerzania wiedzy o demencji. Jeśli myślisz o pracy jako opiekunka osób starszych w Niemczech, sprawdź aktualne oferty na bona24.eu.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Jeśli zauważasz u bliskiej osoby niepokojące zmiany, skontaktuj się z lekarzem.